Có những câu chuyện mà người trong cuộc rất khó kể ra, ngay cả với người thân thiết nhất. Một người vợ, người chồng, hay một đứa con sống trong cảnh bị ngược đãi, bị kiểm soát từng đồng tiền, từng lần ra khỏi nhà, thường mang trong lòng một nỗi sợ thầm lặng: nếu rời đi, mình sẽ mất luôn cơ hội ở lại nước Mỹ. Bởi tờ giấy tờ định cư của họ phụ thuộc vào chính người đang gây ra đau khổ. Đó là lý do nước Mỹ có một con đường riêng, cho phép nạn nhân tự đứng ra nộp hồ sơ mà không cần người kia ký tên, không cần người kia biết. Con đường ấy thường được nhắc đến với tên gọi VAWA. Bài viết này muốn cùng bạn đi qua những điều cơ bản, bằng giọng nói của một người đồng hương, để bạn hiểu mình có những lựa chọn nào.
VAWA là gì và vì sao lại có con đường này
VAWA là tên gọi tắt của một đạo luật liên bang được lập ra nhằm bảo vệ nạn nhân của bạo hành trong gia đình. Điểm cốt lõi và cũng là điều khiến nhiều người nhẹ nhõm khi nghe tới, là nó cho phép một số người tự bảo lãnh cho chính mình. Nghĩa là thay vì phải chờ người phối ngẫu hay cha mẹ là công dân hoặc thường trú nhân đứng ra nộp đơn, nạn nhân có thể âm thầm chuẩn bị hồ sơ và nộp lên cơ quan di trú mà không cần sự đồng ý hay chữ ký của người đó.
Dù trong tên gọi có chữ "phụ nữ", trên thực tế con đường này không phân biệt giới tính. Nam giới bị vợ ngược đãi, hay người trong một mối quan hệ đồng giới đã kết hôn hợp pháp, đều có thể tìm hiểu xem mình có đủ điều kiện hay không. Điều quan trọng cần nhớ ngay từ đầu, là mọi chi tiết về tiêu chuẩn, mẫu đơn và quy trình đều có thể thay đổi theo thời gian, nên những gì bạn đọc ở đây chỉ là cái nhìn tổng quát. Hãy luôn kiểm chứng lại tại trang chính thức của Sở Di trú và Nhập tịch Hoa Kỳ (USCIS) hoặc hỏi một luật sư di trú đáng tin cậy trước khi hành động.
Ai có thể là người tự bảo lãnh
Nói một cách dễ hiểu, con đường này dành cho những người có quan hệ gia đình thân thiết với một công dân Mỹ hoặc một thường trú nhân (người có thẻ xanh), và bị chính người thân đó ngược đãi. Thông thường, các nhóm có thể cân nhắc gồm:
- Người phối ngẫu đang hoặc đã từng kết hôn với một công dân hoặc thường trú nhân có hành vi bạo hành. Con cái của người phối ngẫu này, trong một số trường hợp, cũng có thể được hưởng lợi.
- Con cái bị cha hoặc mẹ là công dân hoặc thường trú nhân ngược đãi.
- Cha mẹ bị con đã trưởng thành là công dân Mỹ ngược đãi.
Ngoài quan hệ gia đình, hồ sơ thường cần thể hiện được rằng bạn từng sống chung với người đó, rằng mối quan hệ là chân thật chứ không phải kết hôn giả để lấy giấy tờ, và rằng bạn là người có tư cách đạo đức tốt. Mỗi tình huống một khác, và ranh giới của "đủ điều kiện" đôi khi rất tinh tế, nên đừng tự kết luận mình không đủ tiêu chuẩn chỉ vì hoàn cảnh của bạn không giống ai. Đó chính là lúc một buổi tư vấn với người am hiểu pháp lý trở nên rất giá trị.
"Ngược đãi" được hiểu rộng hơn bạn nghĩ
Nhiều người Việt mình hay nghĩ bạo hành chỉ là khi bị đánh đập, để lại thương tích nhìn thấy được. Nhưng trong bối cảnh của con đường này, khái niệm thường được hiểu rộng hơn nhiều. Bên cạnh bạo lực thể xác, các hành vi như đe dọa, lăng mạ kéo dài, kiểm soát tiền bạc đến mức nạn nhân không có quyền tự quyết, cô lập khỏi bạn bè người thân, hay dùng chính tình trạng giấy tờ để uy hiếp, cũng có thể được xem xét.
Việc bị một người nói rằng "nếu cô bỏ đi thì tôi sẽ báo để trục xuất cô" cũng chính là một dạng kiểm soát và đe dọa. Tôi nhắc điều này không phải để bạn cố gắn ghép hoàn cảnh của mình vào một cái khuôn, mà để bạn hiểu rằng nỗi đau của mình có thể có giá trị pháp lý, dù nó không để lại vết bầm nào trên da thịt.
Hồ sơ thường gồm những gì
Một bộ hồ sơ tự bảo lãnh thường được xây dựng quanh việc chứng minh ba điều: quan hệ với người kia là thật, người kia là công dân hoặc thường trú nhân, và đã có hành vi ngược đãi. Để làm được điều đó, người ta thường chuẩn bị nhiều loại giấy tờ và bằng chứng khác nhau, chẳng hạn như:
- Giấy tờ chứng minh quan hệ, ví dụ giấy hôn thú, giấy khai sinh, hình ảnh chung, thư từ, hóa đơn đứng tên chung.
- Bằng chứng về tình trạng của người kia là công dân hay thường trú nhân, trong khả năng bạn có được.
- Bằng chứng về việc từng sống chung, như hợp đồng thuê nhà, thư gửi về cùng địa chỉ.
- Lời khai cá nhân, một bản tường thuật bằng lời của chính bạn kể lại những gì đã xảy ra. Đây thường là phần có sức nặng rất lớn.
- Các chứng cứ hỗ trợ khác, như báo cáo cảnh sát, hồ sơ y tế, thư từ tổ chức hỗ trợ nạn nhân, hoặc lời chứng của người quen biết hoàn cảnh.
Tôi cố tình không nêu tên hay số hiệu chính xác của mẫu đơn, cũng không nói mức phí cụ thể hay thời gian xử lý là bao lâu, bởi những con số ấy thay đổi theo từng giai đoạn và đôi khi tùy hoàn cảnh có thể được miễn. Khi đến lúc nộp, bạn nhất thiết phải tra cứu mẫu đơn và hướng dẫn mới nhất ngay trên trang của USCIS, vì nộp sai bản cũ có thể khiến hồ sơ bị trả lại.
Từ chấp thuận ban đầu đến tấm thẻ xanh
Một điều khiến nhiều người nhầm lẫn, là việc hồ sơ tự bảo lãnh được chấp thuận chưa đồng nghĩa với việc bạn lập tức cầm trong tay tấm thẻ xanh. Thông thường có thể hình dung theo hai chặng. Chặng đầu là cơ quan di trú công nhận bạn thuộc diện được bảo vệ. Chặng sau là quá trình thực sự xin thường trú, tức là xin thẻ xanh, và bước này còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như loại quan hệ của bạn, người thân kia là công dân hay thường trú nhân, và đôi khi là cả thứ tự ưu tiên xét duyệt theo từng thời điểm.
Vì lý do đó, thời gian từ khi bắt đầu cho tới khi có thẻ xanh có thể rất khác nhau giữa người này với người khác. Có người đi nhanh hơn, có người phải chờ đợi. Tôi xin nói thẳng và nhẹ nhàng rằng không ai có thể hứa chắc với bạn về kết quả hay về mốc thời gian cụ thể. Bất kỳ ai cam đoan "bảo đảm đậu" hay "bao xong trong vài tháng" đều là điều bạn nên cảnh giác.
Sự an toàn và bảo mật khi nộp hồ sơ
Một trong những điểm nhân văn của con đường này là tính bảo mật. Theo tinh thần của luật, cơ quan di trú thường không liên hệ hay tiết lộ thông tin cho người bị cho là đã gây ra ngược đãi, để nạn nhân không bị trả thù. Tuy vậy, an toàn thực tế trong cuộc sống hằng ngày vẫn là điều bạn cần tự chăm lo. Hãy cân nhắc giữ giấy tờ ở nơi an toàn, dùng một địa chỉ thư tín mà người kia không kiểm soát, và nếu thấy nguy hiểm, đừng ngần ngại tìm đến các đường dây nóng hỗ trợ nạn nhân bạo hành gia đình, vốn có cả dịch vụ bằng tiếng Việt ở nhiều nơi.
Nhiều tổ chức cộng đồng và một số văn phòng pháp lý phi lợi nhuận chuyên hỗ trợ nạn nhân với chi phí thấp hoặc miễn phí. Bạn hoàn toàn có quyền hỏi nhiều nơi, so sánh, và không nên cảm thấy mang ơn đến mức phải chấp nhận một dịch vụ khiến bạn thấy không yên tâm.
Vài lời nhắc trước khi bắt đầu
Nếu bạn đang đọc đến đây vì chính mình hoặc vì một người thân, tôi muốn nhắn vài điều thật lòng. Thứ nhất, đừng tự mình phán xét rằng hoàn cảnh của bạn "chưa đủ nặng". Hãy để người có chuyên môn lắng nghe rồi nhận định. Thứ hai, hãy giữ lại mọi bằng chứng có thể, kể cả những tin nhắn, mẩu giấy, hình ảnh tưởng chừng nhỏ nhặt, vì sau này chúng có thể trở thành điều quan trọng. Thứ ba, mọi quy định, mẫu đơn, mức phí và quy trình đều có thể thay đổi, nên đừng coi bài viết này là lời khuyên pháp lý cho riêng trường hợp của bạn.
Lời kết
Rời khỏi một mối quan hệ độc hại đã khó, làm điều đó ở một đất nước xa lạ, với hàng rào ngôn ngữ và nỗi lo giấy tờ, lại càng khó hơn gấp bội. Nhưng xin bạn nhớ rằng pháp luật ở đây có dành một lối đi cho những người như bạn, và bạn không buộc phải đánh đổi sự an toàn của mình để giữ lấy cơ hội định cư. Hãy bắt đầu bằng một bước nhỏ và an toàn, là tìm hiểu thông tin chính thống trên trang của USCIS và đặt một buổi gặp với luật sư di trú hay một tổ chức hỗ trợ uy tín. Họ sẽ giúp bạn nhìn rõ con đường phía trước, từng bước một. Bạn xứng đáng được sống bình yên, và việc tìm hiểu hôm nay chính là cách bạn tự chăm sóc cho mình và cho những người mình thương.