Khi một gia đình tan vỡ, điều khiến nhiều bậc cha mẹ người Việt mất ngủ nhất không phải là chuyện chia nhà chia xe, mà là câu hỏi rất giản dị: rồi đây con sẽ ở với ai? Ở Mỹ, chuyện giành quyền nuôi con (custody) được đưa ra trước tòa án gia đình, và quy trình này thường khiến nhiều người bỡ ngỡ vì khác xa cách giải quyết ở quê nhà. Bài viết này gom góp lại những điều cơ bản nhất, để bạn hình dung được con đường phía trước và biết mình cần chuẩn bị từ đâu, dù mỗi tiểu bang lại có những điểm riêng.

Hai loại quyền nuôi con bạn cần phân biệt

Điều đầu tiên khiến nhiều người Việt nhầm lẫn là nghĩ "giành con" chỉ có một kiểu. Thực ra ở Mỹ, custody thường được chia thành hai mảng khác nhau, và một người có thể có loại này mà không có loại kia.

  • Quyền nuôi dưỡng về mặt thể chất (physical custody): tức là con sống với ai, ở nhà ai phần lớn thời gian.
  • Quyền quyết định về mặt pháp lý (legal custody): tức là ai có tiếng nói trong những quyết định lớn của đời con, như chuyện học hành, tôn giáo, chăm sóc y tế.

Tòa có thể trao cho một bên (sole) hoặc cả hai bên cùng chia sẻ (joint). Trên thực tế, nhiều tòa ngày nay nghiêng về hướng để cả cha lẫn mẹ cùng tham gia nuôi dạy con nếu hoàn cảnh cho phép, nhưng đây không phải là quy tắc cứng nhắc. Cách phân loại và tên gọi cụ thể có thể khác nhau tùy tiểu bang, nên đừng ngạc nhiên nếu giấy tờ ở nơi bạn ở dùng từ ngữ hơi khác.

Tòa án dựa vào điều gì để quyết định

Có một nguyên tắc xuyên suốt mà gần như tòa nào cũng nhắc tới, đó là "lợi ích tốt nhất của đứa trẻ" (best interests of the child). Nghe thì trừu tượng, nhưng trong thực tế thẩm phán sẽ cân nhắc rất nhiều yếu tố để hình dung môi trường nào tốt nhất cho con.

  • Mối quan hệ tình cảm giữa con với từng người cha, người mẹ.
  • Khả năng chăm sóc, nuôi dưỡng và tạo môi trường ổn định của mỗi bên.
  • Sức khỏe thể chất và tinh thần của cha mẹ.
  • Lịch sử bạo lực gia đình, lạm dụng chất kích thích nếu có.
  • Nguyện vọng của đứa trẻ, nhất là khi con đã đủ lớn để bày tỏ.
  • Sự ổn định của môi trường sống, trường học, cộng đồng quen thuộc của con.

Có một điều đáng để người Việt ghi nhớ: tòa thường đánh giá cao bên nào tỏ ra sẵn sàng hợp tác, tôn trọng vai trò của người kia trong đời sống của con. Cái kiểu "ăn thua đủ", nói xấu đối phương trước mặt con, đôi khi lại phản tác dụng cho chính người muốn giành con.

Các bước cơ bản của thủ tục tại tòa

Mỗi tiểu bang có quy trình riêng, nhưng nhìn chung con đường thường đi qua những chặng sau đây.

  • Nộp đơn: một bên nộp đơn yêu cầu tòa giải quyết quyền nuôi con, có thể đi kèm hồ sơ ly hôn hoặc đứng riêng nếu cha mẹ chưa từng kết hôn.
  • Tống đạt giấy tờ: bên kia phải được thông báo chính thức về vụ việc, đây là bước bắt buộc về mặt pháp lý.
  • Phản hồi: bên nhận được đơn có một khoảng thời gian nhất định để nộp ý kiến của mình.
  • Hòa giải hoặc thương lượng: nhiều tòa khuyến khích, thậm chí yêu cầu cha mẹ thử ngồi lại tự thỏa thuận trước khi xét xử.
  • Phiên điều trần hoặc xét xử: nếu hai bên không thỏa thuận được, thẩm phán sẽ nghe trình bày và ra phán quyết.

Tên gọi của các loại mẫu đơn, thời hạn nộp và lệ phí nộp hồ sơ thay đổi tùy tiểu bang và tùy thời điểm, nên con số hay tên mẫu cụ thể bạn nên xem trực tiếp trên trang chính thức của tòa án gia đình nơi mình cư trú thay vì nghe truyền miệng.

Nếu hai bên tự thỏa thuận được

Không phải vụ nào cũng phải ra tòa giành giật căng thẳng. Trên thực tế, rất nhiều cha mẹ tự đạt được một thỏa thuận nuôi con (parenting plan), trong đó ghi rõ con ở với ai, lịch thăm nom ra sao, ngày lễ Tết chia thế nào, ai đưa đón, ai quyết định chuyện học hành. Bản thỏa thuận này sau đó được trình lên để tòa xem xét và phê chuẩn.

Con đường này thường ít tốn kém, ít tổn thương cho con hơn, và cho cha mẹ nhiều quyền chủ động hơn so với việc phó mặc cho phán quyết của thẩm phán. Tuy vậy, ngay cả khi đã thỏa thuận êm đẹp, bạn vẫn nên cân nhắc nhờ một người am hiểu xem qua câu chữ, vì những gì viết trong giấy tờ pháp lý có thể ràng buộc lâu dài.

Những lưu ý riêng cho người Việt

Cộng đồng mình thường gặp vài tình huống đặc thù mà người bản xứ ít vướng phải, nên xin nói thẳng vài điểm.

  • Rào cản ngôn ngữ: bạn có quyền yêu cầu thông dịch viên tại tòa. Đừng vì ngại mà gật đầu cho qua những điều mình chưa hiểu rõ.
  • Tình trạng cư trú: nhiều người lo lắng chuyện quyền nuôi con liên quan tới tình trạng di trú của mình. Đây là vấn đề nhạy cảm và phức tạp, tốt nhất nên hỏi luật sư để hiểu đúng hoàn cảnh cụ thể.
  • Chuyện đưa con về Việt Nam: việc đưa con ra khỏi nước Mỹ khi đang có tranh chấp custody có thể gây hậu quả pháp lý nghiêm trọng. Tuyệt đối đừng tự ý làm khi chưa rõ luật.
  • Lưu giữ giấy tờ: giữ lại bản sao mọi giấy tờ, tin nhắn, biên nhận liên quan tới việc chăm sóc con, vì những thứ này có thể hữu ích khi cần chứng minh.

Cảnh giác với những lời hứa "chắc đậu"

Trong cộng đồng đôi khi truyền tai nhau về những "dịch vụ" hứa hẹn giúp bạn chắc chắn giành được con, làm hồ sơ nhanh gọn, bao kết quả. Xin được nói thẳng: không ai có thể bảo đảm trước kết quả của một vụ custody, bởi quyền quyết định cuối cùng nằm ở thẩm phán dựa trên hoàn cảnh thực tế. Bất kỳ ai khẳng định chắc nịch về kết quả đều là dấu hiệu bạn nên dè chừng.

Nếu khả năng tài chính cho phép, một luật sư chuyên về luật gia đình tại tiểu bang bạn ở thường là khoản đầu tư đáng giá, nhất là khi vụ việc phức tạp hoặc đối phương đã có luật sư. Trường hợp eo hẹp, nhiều nơi có các tổ chức trợ giúp pháp lý (legal aid) hỗ trợ miễn phí hoặc chi phí thấp, và tòa án gia đình thường có quầy hướng dẫn thủ tục tự nộp đơn.

Lời kết

Giành quyền nuôi con chưa bao giờ là chuyện dễ chịu, nhất là khi nó gắn liền với những đổ vỡ của một mái nhà. Nhưng nếu hiểu được rằng tòa án Mỹ luôn lấy lợi ích của đứa trẻ làm trọng tâm, bạn sẽ biết cách trình bày bản thân một cách bình tĩnh, thiện chí và đáng tin cậy. Hãy nhớ rằng mọi con số, mẫu đơn, lệ phí hay thời hạn trong bài này chỉ mang tính tham khảo, có thể thay đổi tùy tiểu bang và thời điểm, vì vậy luôn kiểm chứng lại ở trang chính thức của tòa án gia đình nơi bạn cư trú hoặc tham vấn một luật sư đáng tin. Quan trọng hơn cả, dù kết quả ra sao, điều con cần nhất vẫn là cảm nhận được rằng cha mẹ vẫn thương yêu mình. Chúc bạn và các con bình an vượt qua giai đoạn khó khăn này.